Przy okazji 60. rocznicy założenia muzeum w Oświęcimiu zdałem sobie sprawę z tego, że z tym miejscem związany jestem już od 20 lat. Jedna trzecia historii tego miejsca, gdzie sacrum miesza się z profanum, straszne z fascynującym, a niepojęte z jak najbardziej namacalnym, jest w pewnym sensie także moją historią.

Najpierw jako szkrab przychodziłem tu na darmowe lody serwowane na parkingu przez mojego wujka i po zagraniczne puszki, które uzupełniały moją kolekcję. Potem z ciekawością kręciłem się pomiędzy muzealnymi wystawami. Gdzieś w wieku 11 lat pojawiła się pierwsza książka. Pamiętam ją do dziś – była to „Oświęcimska droga krzyżowa” znaleziona w starym tapczanie w mieszkaniu babci. Czy to był ten kamyczek, który uruchomił lawinę? Nie wiem i nigdy chyba nie będę miał świadomości co było najpierw. Tak samo jak nigdy nie doznam pierwszego wrażenia – tego niezwykłego uczucia zderzenia człowieka z prawdą tego miejsca, które tak często obserwuję u zwiedzających. Brzmi to dziwnie, ale w mojej świadomości muzeum jest od zawsze.

Muzeum się zmieniało i zmienia nadal. Gdzieś daleko w pamięci potrafię odnaleźć obrazy starych wystaw, których dawno już nie ma: kupa żelastwa w bloku radzieckim, tajemnicza urna u Austriaków, przedziwna spirala, która do dziś fascynuje na wystawie włoskiej; sauna w Birkenau, która z ruiny zamieniła się w jedną z najpiękniejszych symbolicznych wystaw poświęconych ofiarom oraz budynki krematoriów, które niestety z upływem lat zamieniają się w coraz większą ruinę. W pamięci mam moment, kiedy w Birkenau pojawiły się nowe tablice informacyjne i zdjęcia oraz kiedy po raz pierwszy zobaczyłem kolejkę przed blokiem 11. Te drobne wydarzenia to moja pamięć tego miejsca.

Do tego dodać muszę dwie najważniejsze rzeczy – ludzie i książki. Książki były pierwsze. W 1995 roku przywiozłem do domu jeszcze ciepłe pięciotomowe wydanie historii obozu. Ten egzemplarz służy mi do dziś. Wspomnienia więźniów, analizy historyczne, albumy, poezja – to wszystko zapisane na tysiącach stron tworzy obraz obozu – niezwykłego mikrokosmosu, gdzie mieszało się wszystko, co złe, i wszystko, co dobre. Kiedyś wydawało mi się, że im więcej przeczytam, tym bliżej będę jakieś obiektywnej prawdy dotyczącej tego miejsca. Dziś już zdaję sobie sprawę, że im więcej wiem, tym prawda jest bardziej skomplikowana, nabiera przeróżnych odcieni, tak samo, jak wiele odcieni ma czerwień w Birkenau. Kiedy wydaje mi się, że poznaję odpowiedź na jakieś pytanie, kolejna strona, czy kolejna książka uświadamiają, że to jeszcze daleka podróż.

Po książkach przyszli ludzie, którzy są prawdziwym skarbem tego miejsca. Byli więźniowie, historycy, kustosze, przewodnicy, konserwatorzy, służby techniczne, panie opiekujące się pokojami gościnnymi, wartownicy, księgarze, kierowcy – ci ludzie tworzą niezwykłą atmosferę muzeum. Przykładów jest mnóstwo. Dr Piper, który zawsze spotyka się ze mną o 8 rano, pan Wojtek cierpliwie znoszący prośby o kolejne tomy, kolejne kopie, kolejne dokumenty, Mirek, którego pamięć wielokrotnie przetestowali studenci, Andrzej ze spokojem reagujący na wszystkie, nawet te najdziwniejsze pomysły, panowie wartownicy, którzy udostępniają swój telewizor, bo ktoś chce obejrzeć mecz, Jacek… Teresa… Edyta… Jadzia… wymieniać można długo. To, że ich poznałem to dla mnie wielki zaszczyt.

60 lat już za muzeum, ale jego rola z pewnością nie została zakończona. Dziś w Oświęcimiu powinno powstać centrum edukacji, którego zadania znacznie wykroczą poza granice Polski. Bo czym może stać się muzeum, jak nie polskim odpowiednikiem Instytutu Yad Vashem. Przecież wszystko, co w Jerozolimie pokazuje się globalnie, w Oświęcimiu można pokazać w skali mikro. Tam mamy Holokaust w całości, tutaj pokazujemy największą fabrykę śmierci, tam mówimy o Sprawiedliwych, tutaj o Ludziach Dobrej Woli, tam dowiemy się ogólnie o życiu w obozach, tutaj możemy zajrzeć w każdy zakamarek, tam śledzimy cały pejzaż, tutaj możemy zagłębić się w szczegółach. Prawdziwość i namacalność tego miejsca, mimo wszystko potrafi zafascynować. Dzięki relacjom możemy wsłuchać się w opowieści, które o człowieku mówią więcej niż wiele traktatów filozoficznych. Gdzie indziej absolutne zło spotkało się z tkwiącym w człowieku dobrem, gdzie indziej ludzie zdejmowali maski i pokazywali jakimi są naprawdę w obliczu śmierci i walki o przetrwanie, gdzie znaleźć takie miejsce, gdzie na kilkuset hektarach ogrodzonych drutami spotkał się świat – religie, kultury, języki, charaktery, postawy, stereotypy. Gdyby szukać miejsc, gdzie miałby powstać wydziały globalnego instytutu nauki o człowieku, Oświęcim byłby z pewnością jednym z nich.

Muzeum to tylko jedna z instytucji tworząca ów „konglomerat” pamięci. Centrum Żydowskie, Międzynarodowy Dom Spotkań Młodzieży, Centrum Dialogu i Modlitwy, Centrum św. Maksymiliana z przedziwną, hipnotyzującą wystawą Mariana Kołodzieja – te wszystkie instytucje pokazują różne perspektywy pamięci, różne możliwości badania tego miejsca i ta różnorodność jest wartością nie do przecenienia.

Gdzieś w tym wszystkim często zapomina się o mieście, a przecież muzeum i miasto powinno być organizmami połączonymi. Szkoda jednak, że często brak zrozumienia tej prostej rzeczy. Pierwszy z brzegu przykład to przedziwny konflikt o siedzibę centrum edukacji. Biorąc pod uwagę, jakie korzyści instytucja ta może przynieść miastu – nie tylko prestiż, ale i pieniądze – miasto powinno zrobić wszystko, aby powstało ono jak najszybciej – i to nie tylko w Starym Teatrze. Wyzwania stojące przed edukatorami Holokaustu są wielkie. Gdzieś w głowie krąży mi małe marzenie, że w Oświęcimiu, gdzieś obok muzeum, gdzieś bliżej miasta, mogłoby powstać nowe centrum w nowym budynku zaprojektowany przez wielkiego architekta, spełniające rolę mostu pomiędzy historią obozu i historią miasta. Niestety obecnie obserwuję niezrozumiały spór, którego materialnym przełożeniem jest koncepcja kopca pamięci.

Już pomnik w Brzezince pokazał, jak problematyczne może być ingerowanie w miejsce pamięci. Betonowa konstrukcja sztucznie zamykające rampę wyładowczą jest niepotrzebnym dokumentem pewnej epoki. Z nim jednak musimy żyć. Ale dlaczego musimy wznosić czterdziestometrowy kopiec górujący nad cichym cmentarzem? Czy kamienie nie mogą być upamiętnione skromniej i prościej? Nie jestem przeciwny upamiętnieniu, ale jego forma w tym miejscu jest niezwykle ważna. Odwiedzającemu potrzebne jest wytchnienie od ogrodzonej drutem kolczastym rzeczywistości obozu. Wspinaczka na kopiec będąca jakąś dziwną formą pokuty nie służy refleksji. Znacznie bardziej podoba mi się koncepcja ogrodów pamięci, będąca symbolicznym miejscem zbliżenia miasta i muzeum. Można tam odetchnąć, przemyśleć i uczyć o trudnym sąsiedztwie – możliwości jest bardzo wiele. Jeśli chcemy aby choć część z miliona osób odwiedzających miejsce pamięci dostrzegła istnienie miasta, trzeba zachęcić ich do tego w sposób przyjazny dla nich. Ogrody dają taką szansę.

Historia pokazuje, że do tej pory udawało się stawić opór próbom instrumentalizacji miejsca pamięci. Mam nadzieję, że sytuacja ta nie zmieni się i w tym konflikcie zwycięży rozsądek. Wyzwania stojące przed muzeum wymagają bowiem przede wszystkim spokojnej i rozsądnej dyskusji. To miejsce zbyt ważne, bo ważne dla tak wielu. I przepełnia mnie ogromna radość, że na swój sposób stałem się jego małą częścią.