Jolanta Kupiec "Auschwitz w rzeźbie"

Na ponad stu stronach przedstawiono zgromadzoną w zbiorach Muzeum kolekcję rzeźby, powstałej w okresie powojennym. Prace, poje­dyncze lub zgrupowane w cykle, zostały wykonane przez różnych twórców: byłych więźniów, artystów plastyków z pokolenia przedwojennego, rzeźbiarzy z pokolenia powo­jennego i rzeźbiarzy amatorów. Autorzy pochodzą z różnych krajów, w większości z Polski a także z Izraela, b. Jugosławii, Niemiec, USA, Węgier, b. Związku Sowieckiegoi innych krajów.

Różnorodność spojrzenia twórców na tragiczne losy ofiar nazizmu po­zwoliła stworzyć dzieła o dużej, indywidualnej sile wy­razu, a zgromadzona kolekcja, dzięki swemu zróżnicowaniu, zarówno z powodu użytego tworzywa jak i zastosowanych emocjonalnych środków wyrazu, stanowi niezwykle ekspre­syjny zbiór. W większości są to realistyczne rzeźby figuralne, w niektó­rych przypadkach ekspresja zostaje wzmocniona odrealnie­niem kształtów, celową deformacją i okaleczeniem ludzkich ciał.

Każdej z rzeźb towarzyszy informacja o autorze i jego twórczości, a całość podzielono na kilka części: w pierwszej przedstawiono szerzej sylwetki i twórczość wybranych twórców, m.in. Mieczysława Stobierskiego, Anny Raynoch-Brzozowskiej i Bronisława Chromego; pozostałe obejmują tematycznie: rzeźbę pojedynczą, symbolikę, realizm socjalistyczny, portret i rzeźbę amatorską.

---

[Ze wstępu:]

Odwiecznym pragnieniem człowieka jest pozostawienie po sobie własnych tworów, aby nie zostać zapomnia­nym. Dla tych, którzy posiadają zdolności plastyczne, takie możliwości daje tworzenie dzieł - malarskich czy rzeźbiar­skich - dzięki którym mogą pozostawić po sobie realny ślad. Po śmierci fizycznej nie umrą całkowicie.

Pragnieniem wielu więźniów, ofiar obozów koncentracyj­nych, było również pozostawienie światu śladu po sobie, wiado­mości o swych cierpieniach i o nieludzkich zbrodniach dokony­wanych w tych miejscach. Ci, którzy przeżyli, wynieśli na wolność zakodowany w swojej świadomości wewnętrzny nakaz dania świadectwa, czym były obozy koncentracyjne, jakich cierpień, jakiego poniżenia doznawał tam człowiek, jak wszechpanująca była tam śmierć i zagłada.

Podstawowe zasoby Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu stanowią zachowane na terenie byłego obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu i Brzezince historyczne obiekty, pozostałości z jego wyposażenia oraz pozostałości mie­nia więźniarskiego. Dodatkowo w zakres zbiorów wchodzi bo­gata i różnorodna grupa eksponatów artystycznych z dziedziny malarstwa, rysunku, grafiki, rzeźby czy rzemiosła artystycznego.

Kolekcja rzeźby w zbiorach Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu jest stosunkowo niewielka, w odniesieniu do wymienionych eksponatów artystycznych. Liczy prawie sto pięćdziesiąt rzeźb, zarówno większych rozmiarowo, wielofiguralnych jak też niewielkich, jednofigurowych.

Czas powstania zgromadzonych w zbiorach plastycznych wytworów, w tym też rzeźby, określają dwa historyczne okresy; lataistnieniaobozukoncentracyjnegoAuschwitz-Birkenau, 1940-1945, i okres powojenny. Obozowa rzeźba sta­nowi jednak znaczną mniejszość powstałych w Auschwitz prac artystycznych.

Zachowały się nieliczne egzemplarze drobnych wytworów, głównie z drewna. Tworzywo to było w miarę do­stępne w obozowych warunkach, z racji stałej rozbudowy obo­zu i konieczności istnienia stolarni i innego rodzaju warsztatów rzemieślniczych. Wyroby rzeźbiarskie powstawały najczęściej nielegalnie, a miniaturowe rozmiary tworzonych prac pozwalały na ukrycie ich przed esesmanami. [...]

Rzeźba powojenna wyróżnia się przede wszystkim więk­szym formatem i różnorodnością stosowanego tworzywa. Podobnie jak całość muzealnych eksponatów, dotyczy tematyki martyrologicznej. Tematyka ta w pewnym stopniu wyznacza jej formę i automatycznie zmusza twórców do stosowania różno­rodnych środków ekspresji dla wyrażenia tragizmu ukazywa­nych postaci i scen zżycia obozu.

W tym rzeźbiarskim, przestrzennym oddawaniu ekspresji możnaprześledzić swoistą metamorfozę w poszczególnych okresach twórczych: od realizmu i ekspresjonizmu realistycz­nego pierwszych lat powojennych, poprzez okres socrealizmu, stopniowych poszukiwań nowych środków wyrazu w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych, aż do wychodzenia poza tradycjonalizm oraz stosowanie i szukanie różnych form abs­trakcji w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XX wieku. [...]

Pierwsze powojenne prace rzeźbiarskie pojawiły się w zbio­rach oświęcimskiego Muzeum niemal już w początkach jego ist­nienia, końcem lat czterdziestych i początkiem pięćdziesiątych, kiedy to tworzono materiał wystawowy do pierwszej ekspozycji muzealnej. [...]

Przetwarzając temat martyrologii więźniów w plastyczną formę, autorzy traktują swe dzieła niezwykle poważnie - jako wielkie przesłanie do przyszłych pokoleń, jako symbole cierpienia, bólu, poniżenia, okropności wojny i okrucieństwa człowieka wobec człowieka, ale też jako symbole przestrogi przed ludzką agresją i bezdusznością. W przypadku prac rzeźbiarskich, zgromadzo­nych w zbiorach Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu, ta symbolika jest bardzo czytelna.

===============

Jolanta Kupiec. Auschwitz w rzeźbie. Ze zbiorów Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu. Oświęcim 2006

wydawca: Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu

redakcja: Jadwiga Pinderska-Lech

fotografie: Wiesław Zieliński, Krzysztof Miszułowicz, Lidia Foryciarz

opracowanie graficzne: Maciej Hojda - „Grafikon”

21 x 23 cm., str. 119, kolorowe fotografie, teksty.