Sylwetka Marka Nowakowskiego

Typ urody człowieczej przeważa ohydny

Małgorzata Szymankiewicz

Księcia nocy czytałam w nocy. Nie zważając na zmęczenie i otępienie uparcie przerzucałam kartkę po kartce. Nie mogłam się oderwać. Czułam się niczym nastoletnia pensjonarka, która z wypiekami pod kołdrą czyta zakazaną książkę. Chłonęłam historię Księcia nocy, którą Nowakowski - ot, tak (przynajmniej takie miałam wrażenie) - podzielił się z czytelnikiem. Bo kiedy Nowakowski pisze, to pisze na serio - to pisarstwo serio, dogłębnie szczere, często niewygodne. Długo nie mogłam sobie wytłumaczyć, dlaczego nie mogę usnąć po skończonej lekturze. Dziś to wiem.

Pierwsze sygnały płodności
Marek Nowakowski urodził się 2 kwietnia 1935 w Warszawie. 48 lat po debiucie opowiadania Kwadratowy na łamach "Nowej Kultury" (1957) można o nim bez cienia wątpliwości powiedzieć, że jest jednym z najpłodniejszych pisarzy literatury polskiej po 1945 roku.
Jego przygodzie z pisaniem, bo tak nazywa swoje pisarstwo, od najmłodszych lat towarzyszyły sygnały wysyłane przez jego otoczenie. Jego rodzice byli nauczycielami - ojciec matematykiem, matka polonistką. I choć ich działalność z tworzeniem literatury nie miała wiele wspólnego, pamięta jednak, że czynność pisania towarzyszyła mu w jego domu od najmłodszych lat. Kartki papieru, kałamarz, pióro to była codzienność, przeciw której buntował się na początku. Wolał wyprawy po swoim miasteczku dzieciństwa, Włochach, gdzie miał okazję spotykać różnych ludzi. Oni wysyłali sygnały istnienia sztuki w przeróżny sposób. Niezatarte wspomnienie pozostawiła postać bezdomnego, zaniedbanego mężczyzny, który snuł się po ulicach jego przedmieścia. Przedstawiał się jako kompozytor, któremu się nie powiodło. Nowakowski wspomina pewną szlachetność i natchnienie w jego twarzy. Spotkanie z nim było wtajemniczeniem w świat sztuki - pasji i ekstazy, którą może ona powodować. 1

fot. Monika Pazik

Marek Nowakowski jako znawca "starej Warszawy" często uczestniczy w dyskusjach na ten temat. Na zdjęciu z Muńkiem Staszczykiem podczas spotkania w Teatrze Dramatycznym (Evviva l`arte)

Etatowy Komiwojażer Dołów
Przestrzeń przedmieścia szybko przestała Nowakowskiemu wystarczać - opiewaną w jego pisarstwie kolejką EKD wybierał się, często bez wiedzy rodziców, do zrujnowanej wojną, pełnej gruzów Warszawy. Tam spotykał rzeczywistość, jaką będzie opisywał w pierwszym okresie swojej twórczości - świat rozkładu, zniszczenia, nielegalnych knajp i szynków, do których chętnie zaglądał, szukając przygody. Dwa pierwsze tomu opowiadań - Ten stary złodziej (1958) i Benek Kwiaciarz (1961) obrazowały świat marginesu, lumpów, prostytutek, doliniarzy i paserów. Doliny społeczne, które z fascynacją opiewał, były pełne okruciństwa, ale i charakterystycznego kodeksu kumplowskiego, według określenia Henryka Berezy 2, który wyznaczany jest przez wspólny interes, a nie jakiekolwiek sentyment. Ten swoisty kodeks objawia się również pewien "heroizm moralny" (H. Bereza) - kateroria zdrady wspólnika w interesie jest najgorszym przewinieniem.
Nowakowski wkracza w świat, który jest diametralnie różny od tego, w którym się wychował (mieszczańskie ideały pracowitości, uczciwości) i zdaje się w nim, jako pisarz, doskonale czuć.
Na uwagę zasługuje również język, jakim pisarz operuje do opisu świata przedstawionego - barwny, soczysty, prosto z ulicy. Nowakowski, wychowany w innej kulturze słowa, bez cienia wątpliwości językiem doliniarzy i lumpów posługuje się mistrzowsko. "Każde słowo u Nowakowskiego jest bezwzględnie prawdziwe, bezwzględnie stylowe, jedynie takie, jakie może być, jest absolutnie nie do zastąpienia, absolutnie niewymienne." 3

Człowiek po polsku
W kolejnych tomach opowiadań - Silna gorączka (1963) Trampolina (wydana w 1964, napisana jeszcze przed Silną gorączką); Zapis (1965); Gonitwa (1967); Mizerykordia (1971); Układ zamknięty (1972); Śmierć żółwia (1973) według krytyków Nowakowski poszerza krąg peryferyjności - obok swoich stałych bohaterów opisuje również tzw. przeciętniaków - urzędników, sklepikarzy, fryzjerów. Opisuje ich przeciętność, nieważność. Pisarz pokazuje ich zwykłość, przeciwko której chcą się zbuntować, by móc sobie samemu odpowiedzieć, ile warte jest życie. Zaprzeczając swojej dotychczasowej egzystencji, staczają się na dno, by tam dążyć do prawdziwości - nawet jeśli ma to być prawda bezcelowego istnienia. Wraz z poszerzeniem kręgu bohaterów, zmienia się język pisarstwa Nowakowskiego. "W miarę życiowego i pisarskiego doświadczenia rzeczywistość przed moimi oczami szarzała i brzydła, a jej robaczywość i wyłażąca nieustannie spod cienkiej warstewki złudzeń niewola stwarzały mało możliwości do literackich parad i popisów. (...) I moje opisywanie świata stało się coraz bardziej oszczędne w słowa, unikające, nadmiernie jaskrawych kolorów, dążyło naturalnym biegiem doświadczeń do swoistej sprawozdawczości, czego koronnym dowodem są tomy Zapis i Mizerykordia (...). Wchodząc głębiej w materię, w której tkwimy, dążyłem do mocnego osadzenia opisywanych zjawisk w nędzy słów, zdań, obrazów, marząc o ich wierności wobec opisywanego życia." 4

Do bólu o sobie

fot. Paweł Olek

"Obficie przejawiający się w jego dorobku nurt autotematyczny Robaki (1968); Książę nocy (1972); Chłopiec z gołębiem na głowie (1979) zaświadcza o pojmowaniu własnej pozycji jako położenia "pomiędzy" - pomiędzy światem marginesu społecznego i centrum, do którego należy literatura, pomiędzy autentycznością lumpa i nieautentycznością ról podsuwanych przez kulturę oficjalną, pomiędzy barwnym acz dosadnym językiem półświatka i martwym językiem gazetowym czy literackim. W tomach Raport o stanie wojennym (1982-1984), Notatki z codzienności (1983), Dwa dni z aniołem (1984), Wilki podchodzą ze wszystkich stron (1985), Grisza, ja tiebia skażu (1986), tomach, z których pierwszy zapewnił mu europejski rozgłos, ukazał Nowakowski - portretując codzienne życie przeciętnych obywateli - proces historyczny, w wyniku którego całe społeczeństwo znalazło się na marginesie totalitarnego państwa ze względu na wyznawany i praktykowany przez siebie kodeks wartości." 5

Wątek autotematyczny przewija się w tomach z przełomu lat dziewięćdziesiątych - w wydanym w drugim obiegu tomie Karnawał i post (1989) Nowakowski podsumowując swoje dotychczasowe dokonania literackie na nowo konstytuuje swoją rolę jako pisarza - szarzyznę rzeczywistości należy opisywać szarzyzną języka.
W opowiadaniu Bożydar (tom Grecki bożek, 1993), który pogłębia nurt autotematyczny, Nowakowski idzie dalej. Siebie lokuje na peryferiach społecznych, "izolując się tym samym od wszelkiego zaangażowania i powierzając literaturze rolę przekazicielki prawd najbardziej drażliwych - samotności twórcy, biologicznego przemijania, bezwzględności jako reguły współżycia społecznego." 6

Główna bohaterka
Nowakowski pozostaje przez lata wierny swojej głównej bohaterce - Warszawie. Obsesyjnie powraca do niej niemal w każdym opowiadaniu. Warszawa jest nieodłączną przestrzenią działań wszystkich jego postaci. To Warszawa różna - tuż powojenna, stalinowska, ale i dzisiejsza. Warszawa obskurna, brudna, ale i salonowa, pełna połyskliwego blichtru. Przestrzeń miasta jest polem działania jego bohaterów, kryje ich tajemnice. Jednak sama stała się pełnowartościową postacią, którą pisarz ukochał. Sam Nowakowski twierdzi, że to nie przestrzeń, ale ludzie inspirują go najbardziej, jednak nie można zaprzeczyć, że dzięki ludziom Warszawa została unieśmiertelniona - jako pełnoprawny bohater.

Dzisiaj
Nową rzeczywistość przełomu lat 80. i 90., często rozczarowującą, pisarz przedstawia w tomach Homo Polonicus (1992), Grecki bożek (1993), Strzały w motelu George (1997).
W Greckim bożku Nowakowski opisuje obraz kraju w całej jego złożoności z okresu rozpadu pozostałości starego reżimu.
Trochę później w Powidokach (1995, 1996) wraca do swoich dawnych tematów - powojennej, zrujnowanej Warszawy, przepełnionej kombinatorami, farmazonistami, dziwakami i "przestępcami z klasą". Powrót do raju utraconego, specyficznego w wydaniu Nowakowskiego, swoje dalsze odsłony ma w cyklu publikowanym w "Rzeczpospolitej" (ukażą się w tomie Nekropolis), w którym pisarz opisuje z nostalgią nieistniejące już miejsca, gdzie było mu dane spotkać postacie, które wywarły wpływ na jego pisarstwo, życie - czasem są one barwne, czasem szare, ale zawsze prawdziwe. Wraca do korzeni, bo jak twierdzi "życie bezkorzenne jest jałowe." 7
Jego ostatni tom Stygmatycy (2005), przynosi dwa opowiadania (Stygmatycy i Dawni poeci i muza) oraz publikowaną już wcześniej groteskowa minipowieść Honolulu. W właściwym sobie stylu Nowakowski odsłania obraz kompromitacji inteligencji - w każdy sposób ujętej - tej uzurpującej sobie prawo do tego tytułu; inteligencji twórczej, która stała się żałosna, mała, kabotyńska oraz tej inteligencji sprawującej władzę, która jest nieefektywna, nieprzydatna, bo nie potrafi kształtować swojego losu.

fot. Andrzej Świetlik, 2003

Marek Nowakowski jest jedynym wykładowcą, którego brakuje na "firmowym" zdjęciu Laboratorium Reportażu. Stwierdził wówczas, że "nie będzie się wygłupiał".

 

Obszary działalności
Obok prozy Marek Nowakowski pisał scenariusze filmowe - Przystań (1970), Gonitwa (1971), Siedem czerwonych róż czyli Benek Kwiaciarz o sobie i o innych (1972 - ekranizacja sześciu opowiadań z tomu Mizerykordia. Jest również autorem słuchowisk radiowych - m.in. Nul - adaptacja opowiadania pod tym samym tytułem (emisja w Programie I Polskiego Radia w 2004 roku) oraz Grzybobranie - adaptacja opowiadania Kiedy ranne wstają zorze (słuchowisko z udziałem pisarza, emisja w Programie I Polskiego Radia w kwietniu 2005 z okazji jubileuszu 70-lecia).

fot. Paweł Olek

z Janiną Jankowską

Pisarzem być
Nowakowski "o sobie pisarzu" pisał wiele. We fragmencie opowiadania Karnawał i post najtrafniej ujął swoje pisarskie zadania. Ale można powiedzieć, że zadania pisarstwa w ogóle: "Niegdyś polowałem na słowa - błyszczące kamyki w szarym piachu, osobliwe, dosadne i zwariowane. Stop barwnych powiedzonek ludu w symbiozie z wynaturzoną nowomową gazet i przemówień działaczy partyjnych, żargonami technokratów, kryminalistów itp. Ten zabieg językotwórczy, zastosowany dla opisu zdewiowanej rzeczywistości, pełnej pustych pojęć, zdławionej w gorsecie propagandowego fałszu, wydawał mi się idealną formułą dla moich usiłowań pisarskich.
Dziś myślę inaczej. Suchy, wypreparowany styl, pozbawiony ozdób i barwy, przypominający naukowe, specjalistyczne rozprawy czy raporty, nie pozbawiony jednak humoru i ironii, inkrustowany z rzadka jakimś słowem jak rodzynkiem - oto forma, która pociąga mnie coraz bardziej. (...) Po prostu w zetknięciu się z rzeczywistością tęczowe pióra szarzeją, nawet spalają się na popiół. A jeżeli już pozostaną, będą jedynie teatralna dekoracją, makietą, pozorem. Nie mogę już, jak dawniej, bawić się, rozkoszować soczystością ludzkich postaci, efektownym dynamizmem zdarzeń, barwą i zapachem przyrody, pięknem życia. Ta rzeczywistość zbyt często jawi się cmentarnie. (...)" 8

Bibliografia:

tłumaczenia:

niemiecki: Die schrägen fürsten, Berlin: Henssel, 1967, Karpfen für die miliz [Raport o stanie wojennym], München: Hanser, 1983, Kopf und andere erzählungen [Zapis], Frankfurt a.M.: Suhrkamp, 1967, Skandal im städtchen [Zdarzenie w miasteczku], Berlin: Volk und Welt, 1992.

Nagrody literackie

Materiały wykorzystane:

Przypisy:

  1. Por. audycja radiowa Elżbiety Łukomskiej "Pisarz - jego pasje i fascynacje. Marek Nowakowski"
  2. Henryk Bereza "Prozaiczne początki", Czytelnik 1971, str. 66
  3. op.cit., str. 75
  4. "Karnawał i post", Warszawa: Niezależna Oficyna Wydawnicza, 1989
  5. www.culture.pl
  6. www.culture.pl
  7. Wywiad Janusza Paliwody z Markiem Nowakowskim, "Lampa", nr 6, czerwiec 2005
  8. "Karnawał i post", Warszawa: Niezależna Oficyna Wydawnicza, 1989

(Poniedziałek 07 Listopad 2005)

do góry


© 2001-2006 Laboratorium Reportażu Instytutu Dziennikarstwa Uniwersytetu Warszawskiego