Blok dziecięcy

W baraku nr 31 znajdowała się "szkoła" dla dzieci przebywających na odcinku BIIb.

Ten blok stał się centrum całego życia, głównie duchowego, a później także centrum obrad żydowskiej rady starszych i żydowskiego kierownictwa, gdzie podejmowano lub przygotowywano próby oporu przed likwidacją.

W bloku dziecięcym dzieci nie mieszkały. Miejsce do spania miały przy matce lub ojcu. Był swego rodzaju namiastką szkoły i świetlicy szkolnej.

Otwarto potem drugi blok dla dzieci w wieku od trzech do ośmiu lat. W jednym przebywały więc młodsze, w drugim starsze. Potem umieszczono matki z małymi dziećmi w osobnym bloku, żeby mogły zająć się nimi nocą. Starszych chłopców przeniesiono do innego bloku, żeby tam spali.

Udało się umieścić młodzież na blokach nr 31 i 29. Blok numer 29 to były niemowlęta, przebywały pod opieką niektórych matek. Numer 31 to byliśmy my (nr 31 przeznaczono dla młodzieży w wieku 8-16 lat). Kiedy tam przybyliśmy, czuliśmy się jak we śnie, to był raj. Tam o nas dbano. Blok dla młodzieży wydawał nam się niczym inny świat. Panowała tam zupełnie inna atmosfera.

To było moje szczęście, szczęście nas wszystkich, że po apelu rano mogliśmy zawsze uciec do tego innego świata, do Kinderheimu.

Zostałam przemieszczona do zorganizowanego przez Fredy´ego Hirscha bloku dziecięcego, który istniał tutaj już od września. Więc w obozie Birkenau istniał znowu blok dziecięcy. Znów utworzono osobne grupy według wieku, znowu mieliśmy kochanych, dobrych wychowawców. Rankiem przechodziliśmy do drugiego dziecięcego bloku, przeznaczonego jedynie do pobytu dziennego, gdzie czegoś tam się uczyliśmy, pisaliśmy wiersze, układaliśmy przedstawienia teatralne, na które Fredy zapraszał także esesmanów. Znowu się pojawiła nadzieja - może się jednak stąd wydostaniemy?

Największą zaletą było to, że nie musieliśmy w zimie stać w deszczu na apelach. Odbywaliśmy swoje zbiórki na liczenie w bloku. Tam spędzaliśmy prawie cały dzień. Dzień mieliśmy zorganizowany. Byliśmy podzieleni na grupy, każdy miał swojego madricha. Opowiadał historie, uczył nas piosenek albo robił nam lekcje jak w szkole. Albo przygotowywaliśmy się do różnych przedstawień.

Nie mieliśmy ciężkiej i wyczerpującej pracy, nie byliśmy wystawieni na kaprysy pogody. Funkcjonowaliśmy w intelektualnej atmosferze i byliśmy w pełni oddani swemu posłaniu: stworzyć dzieciom nieistniejący nieobozowy świat i przynieść ulgę na ostatnim etapie ich krótkiego życia.

Pracę w bloku dziecięcym zorganizowano według planu, który zestawiono tak, żeby poszczególne grupy dzieci jak najmniej przeszkadzały sobie nawzajem. Kiedy jedna grupa się uczyła, inna miała gimnastykę, a jeszcze inna "szła na spacer", rzecz jasna tylko po obozie. Dzieci zauważyły kiedyś wśród gliny i błota rozkwitły krzew. Stanęły nad nim jak nad cudem na pustyni. Kiedy indziej wielkim wydarzeniem w obozie był widok motyla.

Dzieci uczyły się piosenek, wierszyków, prac ręcznych (niezbędne materiały matki wynosiły z tkalni). Młodsze, od sześciu do dziesięciu lat, podzielono na trzy grupy. Uczono przedmiotów obowiązujących w szkole podstawowej. Czystość ciała, postępy w nauce i porządek w grupach punktowano, a współzawodnictwo między grupami pomagało przezwyciężyć trudności pozornie nie do pokonania. Starsi chłopcy wydawali czasopismo na papierze pakunkowym, który bardzo trudno było zdobyć. Zresztą papier i ołówek stanowiły zawsze największy problem. W baraku urządzono prostą scenę, gdzie dwa razy w tygodniu dzieci mogły występować. Dla przedszkolaków zrobiono kukiełki ze szmat dla teatrzyku lalkowego.

Każdy dawał z siebie wszystko. Ktoś ładnie malował, ktoś inny dobrze śpiewał. Jirka Frankl napisała dla sześcioletnich chłopców wspaniałą sztukę o Robinsonie Cruzoe. Do dziś pamiętam jedną z piosenek: "Robinsonie, Robinsonie, opuść wyspę, nie cierp już, wróć do domu". Zawsze lubiłam języki. Uczyłam chłopców łaciny. Czytałam też dużo i opowiadam całe książki. Nie wiem, co sobie myśleli, ale siedzieli i słuchali.

Dozwolone były lekcje języka niemieckiego - bez papieru, bez ołówków. Pamiętam, że uczyliśmy się czeskiej mowy i gramatyki, a nawet angielskiego.

Mieliśmy fizyka, który wyjaśnił, co by się stało, gdybyśmy mogli polecieć na Księżyc, tzn. jakbyśmy wyszli poza strefę przyciągania ziemskiego.

Uczono nas nielegalnie. Nie mogliśmy rozmawiać po czesku. Mimo to wiele rzeczy mówiono nam po czesku. Ale kiedy wchodził esesman, zwracał się po niemiecku i my także musieliśmy odpowiedzieć po niemiecku, jak nas zapytano.

U wejścia do bloku stał cały czas jeden ze starszych chłopców, by nas ostrzegł, w przypadku gdyby zbliżało się niebezpieczeństwo w postaci któregoś z esesmanów. Od razu podjęliśmy z dziećmi grę, zabawę, a one na nią szybko reagowały i ochoczo się włączały.

Musieliśmy być bardzo ostrożni, bo każde dziecko mogło nas zdradzić za kromkę chleba. Należało uważać na to, co mówimy, ponieważ Niemcy nieraz przepytywali dzieci. Przy okazji mogły wyjść na jaw różne rzeczy, które zakończyłyby idyllę bloku dziecięcego. Słowo "wolność" było rewolucyjne i niedozwolone. Wiele rzeczy w normalnych warunkach naturalnych, na przykład opowieść o podróży za granicę, opis książki lewicowego autora, dla nas stanowiło zagrożenie. Mogliśmy uczyć tylko rachunków, gramatyki, robótek ręcznych i innych zupełnie neutralnych przedmiotów. Geografia, historia i przedmioty mogące mieć polityczne konotacje były zabronione, więc musieliśmy się pilnować. Za każdym razem, gdy Niemcy przychodzili do obozu, "dzwonił telefon", aby nas ostrzec. Natychmiast zmienialiśmy tematy i zajęcia.

Mogłyśmy nawet wyjść na dwór koło baraku Było tam miejsce pomiędzy rampą a trzydziestką jedynką. To trudne do uwierzenia, ale tańczyłyśmy tam, bawiłyśmy się, biegałyśmy.

Fredy Hirsch wkładał wiele serca w organizowanie różnych możliwych do wykonania zabaw dla dzieci. Pomagało mu w tym parę innych osób.

Dostać się do bloku Fredy´ego Hirscha było ratunkiem. Przydział tam oznaczał dla mnie niemyślenie o zimnie, o tym, że jestem głodna, że cierpią moi rodzice. Musiałam myśleć o mojej grupie dwanaściorga-czternaściorga dzieci, musiałam dać z siebie wszystko, żeby je czymś zająć. I to zająć tak, by nie myślały, co je czeka.

Fredy Hirsch wyróżniał się energią i pomysłowością działania.

Był indywidualnością w obozie rodzinnym. Dwudziestoośmioletni, pewny siebie, atrakcyjny, potrafił zyskać sobie autorytet i popularność.

Przystojny mężczyzna, zawsze czysto ubrany. To oznaczało w obozie bardzo dużo, gdyż brudny człowiek tracił natychmiast ludzkie uznanie i stawał się szybko muzułmaninem.

Fredy był przystojnym mężczyzną z doskonałą sylwetką gimnastyka i atlety. W starożytnej Grecji mógłby pozować jako model Praksytelesowi, Skopasowi, Lizypowi czy innemu ze słynnych rzeźbiarzy.

Mógł się swobodnie poruszać po obozie i uzyskał dla nas duże przywileje.

Kochał dzieci, a one go wręcz ubóstwiały.

Wiedział, jak się zachowywać w stosunku do esesmanów - nie prowokować ich, nie drażnić, ale też nie poniżać się przed nimi niepotrzebnie. Stał idealnie na baczność, pięty złączone, mówił bez strachu i głośno. Esesmani to doceniali.

Nie wiem jak udało się Fredymu Hirschowi pozyskać Niemców. Przypuszczam, że wykorzystał ich plan, aby zachować pozór, że Żydzi z Terezína są humanitarnie traktowani. Prawdopodobnie zasugerował Niemcom, że młodzież może się zdeprawować przez kontakt z dorosłymi i z wychowawczego punktu widzenia jest szkodliwe, kiedy wszystkiemu się przyglądają. Poza tym Fredy Hirsch, Niemiec z Rzeszy, miał fascynującą osobowość, która robiła niemałe wrażenie na samych Niemcach.

Esesmani też chcieli odmiany. Przychodzili do nas, kiedy śpiewaliśmy i graliśmy teatr. Pewnego razu wykonywaliśmy kanon "Dona nobis pacem", co oznacza: "Boże, daj nam pokój". Przyszedł jeden z esesmanów i powiedział: "Co wy śpiewacie? Przecież macie pokój, my za to musimy na front". Fredy szybko zareagował: "Śpiewamy właśnie dlatego, że nam to umożliwiliście".

Fredy mówił tylko po niemiecku. Po czesku opowiadał jedynie kawały, ale nie lubił czeskiego.

Mówił bardzo źle po czesku. Był Niemcem. Ale wtedy już trochę rozumieliśmy niemiecki, więc z nim rozmawialiśmy.

Gotowaliśmy zupę. Fredy dał mi sól i powiedział, że muszę próbować i uważać, żeby nie przesolić. Byłem głodny, więc próbowałem i próbowałem. Po około dwóch dniach jakiś chłopak mu doniósł: "On kradnie zupę". Fredy zawołał mnie do biura i powiedział: "Chłopcy mówią, że kradniesz zupę". Odpowiedziałem: "Nie kradnę, tylko próbuję". Zaśmiał się i powiedział tym swoim łamanym czeskim: "No tak, to komiczne", a po niemiecku dodał: "Musimy znaleźć kogoś innego, żeby też mógł trochę popróbować".

Przychodziłam pierwsza do bloku. Miałam wtedy szesnaście lat i tęskniłam za książkami. Wzięłam Freuda "Wprowadzenie do psychoanalizy". Nagle pojawił się Fredy Hirsch i zapytał, co czytam. Pokazałam mu okładkę. Zdenerwował się. Coś takiego w rękach młodej dziewczyny wydawało mu się nie na miejscu. Musiałam przyrzec, że nie dotknę już tej książki.

Znaliśmy jego błędy i wiedzieliśmy, że jego zachowanie jest czasem protekcjonalne, ale chciał dla nas jak najlepiej. Wybaczaliśmy mu drobne próżności i osobliwości, bo widzieliśmy, że to, co dzięki temu osiągał, było ważniejsze. Jego osobiste słabości nie odgrywały żadnej roli.

Fredy usiadł kiedyś na rozgrzanym kominie przechodzącym przez środek bloku. Mówił bardziej do siebie niż do mnie: "Pamiętasz, jak w Terezínie byliśmy zafascynowani syjonizmem?". Odpowiedziałam "Oczywiście&" i chciałam jeszcze coś dodać, ale uciszył mnie ruchem ręki. "Przyjrzyj się tutaj ludziom. Kim są? Syjonistami? Asymilantami? Radykałami? Komunistami? Wszystko, co było dla nas ważne, jest już nieaktualne. Jesteśmy ludźmi - nadzy i nędzni. Masaryk był wielkim człowiekiem. Humanizm to jedyna droga". Długo milczał. Potem powiedział: "Kiedy wrócimy, chciałbym mieszkać w Pradze".

Pewnego razu Arno [Böhm] patrzy - jest apel, a Fredy biega od jednego bloku do drugiego i usiłuje ustawić ludzi - właściwie nie wiedzieli, co to jest apel, jak się stoi w rzędach po pięciu, aby łatwo było ich policzyć. Więc Arno Böhm pyta: "Gdzie twój autorytet?" - denerwuje się, dlaczego Fredy biega bez pałki. "Przecież dostałeś pałkę." A Fredy Hirsch odpowiada po niemiecku: "Ludzie słuchają mnie bez pałki. Nie potrzebuję jej". Arno Böhm powiedział: "Tak nie da rady, tutaj jest Auschwitz, nie wiesz tego?".

To nie tak, że on był kolaborantem niemieckim. Nieraz kończyło się źle i wracał bardzo często pobity przez esesmanów.

Raz przyszedł do szpitala Mengele ¹. Staliśmy tam, kiedy nadszedł też Fredy Hirsch. Był w wysokich butach - więźniowie pełniący kierownicze funkcje mieli taki mundur: wysokie buty, bryczesy i niebieską kurtkę, wyglądało to trochę jak uniform. Fredy był wysoki. Rozmawiali ze sobą i Fredy wyjaśniał Mengelemu, że teraz na bloku dziecięcym jest więcej dzieci niż miejsc, więc chciałby, aby urządzono kolejny blok, dwudziesty siódmy, dla dziewcząt. Jeden byłby dla chłopców, a jeden dla dziewcząt. Powiedział to bardzo zwięźle i krótko. Dwa, trzy zdania, nie więcej. Mengele o coś zapytał, również w dwóch, trzech zdaniach, Fredy mu odpowiedział. Dziwiłem się, patrząc się na tych dwóch ludzi. Wyglądali jak bracia. Już przedtem słyszałem coś, że jest rasa czysta i nieczysta, i naraz widzę dwóch ludzi zupełnie równych sobie, z tym że jeden jest więźniem i stoi na baczność. Fredy mówił z respektem, ale z pewnością siebie i właściwie odważnie. Naprzeciw niego stał Mengele z olbrzymią władzą. My już wiedzieliśmy, kim jest Mengele, i naraz sobie obiecałem: "Muszę się zachowywać jak Fredy, muszę się tego nauczyć". Widziałem, że Fredy zrobił na Mengelem wrażenie; zainteresowało go, że Żyd zachowuje się jak żołnierz. Było to coś, czego chciałem się nauczyć i wziąłem sobie Fredy´ego za wzór.

Pamiętam, jak świętowaliśmy trzydzieste urodziny Fredy´ego. Pytaliśmy, czy chciałby być kibucnikiem, a on odpowiedział: "Nie, ja jestem zbyt wielkim indywidualistą, nie chciałbym iść do kibucu". Był jak tata wszystkich dzieci.

Był wielkim pedagogiem. Troszczył się także o czystość i sam przeprowadzał dokładne kontrole.

Wczesnym rankiem zabierał nas na śnieg i gimnastykowaliśmy się; rozbieraliśmy się do półnaga i hartowaliśmy się. Zazwyczaj ludzie bali się zimnej wody. Fredy Hirsch chciał nas po prostu zahartować, a to było dobre. Musieliśmy się myć pod kontrolą. Woda była bardzo zimna. W Auschwitz po raz pierwszy dziewczęta, chłopcy i dorośli myli się razem. Nikt się nie wstydził. Po tym sporcie szliśmy do pawilonu dziecięcego. Fredy przywiązywał szczególną uwagę do tego, żebyśmy dokładnie myli naczynia, często sprawdzał, czy umyliśmy starannie uszy, szyję, stopy. Należy pamiętać, że nie mieliśmy ręczników, używaliśmy jednego na dziesięć osób, nie było mydła, mało wody. Ludzie nie chcieli się myć.

Fredy Hirsch poprosił mnie o wymalowanie wnętrza bloku dziecięcego. Najpierw zapytałam: "Czym?", a on odpowiedział, że coś zorganizuje. Nie wiedziałam, co na tej ścianie namalować, więc pomyślałam, że namaluję balustradę, jak gdybyśmy byli w szwajcarskim chalet i wyglądali na łąkę. Namalowałam więc zieloną trawę i niebieskie niebo, i obłoczki. A na balustradzie stylizowane kwiaty w doniczkach, ale takie plastyczne, że wyglądały, jakby były rzeczywiste. Później sobie pomyślałam, że na łące powinny się paść krowy. Dzieci przyglądały mi się, więc je pytałam: "Co byście chciały na łące?", a one powiedziały: "Królewnę Śnieżkę i siedmiu krasnoludków". Wymalowałam kilka scen z bajek Disneya. Dzieci wybierały sceny. Malunki ogromnie je cieszyły.

Jednej z wychowawczyń, utalentowanej malarce, podarował Mengele farby i pędzle i pozwolił na ścianach bloku dziecięcego namalować kwiaty, postacie z bajek i różne zwierzęta, których wiele z dzieci nigdy w życiu nie widziało na oczy.

Obrazki z bajki o królowej Śnieżce zainspirowały dzieci do napisania, a następnie odegrania alegoria o tym, jak Śnieżka dostała się do obozu. W zainspirowanym teatrzyku rolę królewny odegrała czternastoletnia dziewczynka o zdumiewająco pięknym głosie. Przedstawienie odbyło się w okresie Bożego Narodzenia 1943 r.

Dla najmłodszych wystawialiśmy "Królewnę Śnieżkę"... nawet ze śpiewem. Pewna dziewczynka odgrywała Śnieżkę, małe dzieci grały krasnoludki. To było bardzo interesujące. W innym przedstawieniu pokazywaliśmy, co robimy na czerwonej ziemi - uprawę roli, kolej żelazną - ponieważ dzieci chciały wiedzieć, jak wygląda świat poza obozem. Dzieci to ułożyły i przedstawiły.

Przyszli esesmani i Mengele - słuchali i zrobili się okropnie sentymentalni wobec tych dzieci. Było widać, że myślą o własnych.

Mengele bawił się z dziećmi, sadzał je sobie na kolana, gładził po głowie i kazał się nazywać "stryjaszkiem".

Doktor Lukas ² widział moje rysunki w bloku dziecięcym i zaprowadził mnie do Mengelego. Ten robił fotografie Cyganów i zapytał, czy umiałabym lepiej uchwycić kolory. Chciał, żeby portrety były realistyczne, w odpowiednich barwach. Powiedziałam, że spróbuję. Doktor Lukas odwiózł mnie dżipem do obozu. Długo o Mengelem nic nie słyszałam, dopiero później wezwał mnie do siebie ponownie.

Organizowaliśmy cotygodniowe konkursy w rysowaniu i układaniu wierszyków. Dzieci pisały osmolonymi końcówkami drewienek na kawałkach papieru zdobytych po śmietniskach. Tworzyliśmy dla nich krótkie skecze i składanki z wierszyków i piosenek. Jiří Fränkl napisał rymowaną scenkę z Robinsona Crusoe, w której - tak jak w innych składankach - niezmiennie pobrzmiewała nadzieja na powrót do świata ludzi. Jeden z wierszyków brzmiał następująco:
"Oprócz nas na tej wyspie nie stanęła ludzka stopa,
ale ja przecież wierzę w Pana Boga,
że do domu cały powrócę,
w tatusia i mamy ramiona".
Wraz z grupą chłopców przećwiczyliśmy zestaw piosenek z Osvobozeného divadla. Jeśli w którymś miejscu zawiodła mnie pamięć, dopełniałem tekst według najlepszych chęci. Przedstawienie nosiło nazwę "Chichotliwy optymista" i opierało się na "Pieśni o potopie" i nauce, którą przekazała Noemu mewa śmieszka: "Każdy potop się skończy, a potem to my będziemy się śmiać". Tekst piosenek był zmieniany dowolnie, nadawano mu ukryty sens, którego oglądający przedstawienie esesmani nie potrafili rozszyfrować.

Dopuszczano działalność kulturalną. Popierali ją sam komendant obozu Schwarzhuber, lekarz obozowy Mengele i jeszcze jeden lekarz, który prawie zawsze przychodził z nim do bloku dziecięcego. Interesowali się wszystkim, co się tam działo. Szczególne w tym obozie było to, że ludzie zachowali godność, która wpływała na esesmanów uczestniczących w organizowanych przedsięwzięciach. Grywano muzykę kameralną, przygotowano nawet operę dla dzieci i prawie wszyscy, nawet najbardziej prymitywni esesmani, tam przychodzili. Coś ich przyciągało, fascynowało.

Przychodził nawet Schwarzhuber, który także zapraszał gości. Prezentował nasz blok jako swoją chlubę, sukces, i zapraszał tam wielu ludzi.

Raz zaproszono Lagerältestera Böhma. Przyszedł z kilkoma esesmanami. Za każdym razem, jak coś mu się nie podobało, zaczynał gwizdać. To było dla nas dzieci dziwne, nie rozumiałyśmy, dlaczego nam przeszkadza. Od Lagerältestera zależało, jak nas traktowano. Jednakże Fredy Hirsch miał nie tylko kontakt z starszymi w obozie, ale i z samą administracją - kierownictwem S. Niemcom zależało na traktowaniu nas w sposób szczególny.

Na przedstawienia zapraszano esesmanów, dzięki czemu udało się zorganizować trochę dodatkowej żywności dla dzieci w postaci mlecznej zupy i innych produktów.

Dzieci w bloku miały trochę lepsze wyżywienie - osobno gotowaną zupę, czasem otrzymywały większą porcję marmolady z buraków, margaryny, może jeszcze po kawałeczku masła.

W bloku dziecięcym gotowano specjalne racje dla dzieci. Raz miałem za zadanie je przygotować w piecu. To był taki dziecięcy piec; mówiliśmy: "Ach, pierwsza porcja zupy już gotowa". Potem wyglądaliśmy przez okno na krematorium i mówiliśmy: "Pierwsza porcja też już gotowa". Widzieliśmy biały dym i wiedzieliśmy całkiem dokładnie, co to oznacza; kiedy to jest dym z ludzkiego mięsa, a kiedy z dokumentów.

Mama powiedziała: "To jest Arie Edelstein". Wiedziałem, że to syn Edelsteina. "Idź na górę do bloku 31, znajdź Fredy´ego Hirscha, znasz go. Powiedz, że przyszedłeś z Arie Edelsteinem i, żeby was tam zatrzymał. Powtórz mu ode mnie, aby was wziął do siebie". Arie był chyba dwa lub trzy lata młodszy ode mnie; taki niezbyt sprytny chłopiec i bał się. Nie wiem dlaczego, ale ja się nie bałem, chyba byłem naiwny. Więc go wziąłem i pociągnąłem z sobą do Fredy´ego. Przyszliśmy do Kinderblocku, gdzie Fredy miał z lewej strony biuro. Popatrzył na mnie i ze śmiechem powiedział: "Ach, du bist schon da" (Ach, już tu jesteś). Nie znał mnie, ale miał taki sposób bycia, że się zawsze uśmiechał. Taki sympatyczny człowiek. Więc mu powiedziałem, że mama mu przekazuje, by nas zatrzymał. Ariego znał; powiedział: "Ty będziesz palaczem przy kominie tutaj, a Arie będzie z tylnej strony bloku". To ciekawe, że mnie umieścił przy wejściu, a Ariego w głębi. Było to dość daleko od wejścia, nie można go było od razu zobaczyć. Mnie nikt nie znał, więc mnie pozostawił przy wejściu.

Fredymu udało się też dostać dla nas paczki, które nadeszły na martwe adresy, tzn. dla ludzi, którzy już nie żyli. Najczęściej były przeznaczone dla nieżydowskich więźniów. Po ich przemyceniu, przeszukaniu zawartości i zabraniu najcenniejszych rzeczy dawano je na blok dziecięcy. Paczki sortowano i gotowano na produktach z nich specjalną zupę, dzięki czemu nasze pożywienie było o wiele lepsze niż reszty więźniów. U nas było też ciepło, mieliśmy węgiel i grzano.

Mieliśmy także małą bibliotekę. W Auschwitz książki były całkowicie zakazane, jednakże Fredymu udało się utrzymać ten "program" (jak nazywano lekcje) i pozyskać niewielką bibliotekę. Pamiętam, wybór był tak mały, że ciągle czytaliśmy to samo: H.G. Wellsa "Historię świata", "Wstęp do psychoanalizy" i "Naukę o snach" Freuda oraz kilka bajek dla dzieci.

Do odcinka BIIb zachodziłyśmy wielokrotnie. Odbywało się to w niedzielę, gdy dzieci żydowskie pod kierownictwem nauczyciela Hirscha dawały koncerty. Brałam udział chyba w czterech takich koncertach. Na pierwszym śpiewały piosenki, następne były to już jakby opery dziecięce.

Cóż to było za miejsce dla dziecięcych zabaw! Z jednej strony znajdowało się ogrodzenie z drutu kolczastego podłączonego do prądu, z drugiej widać było komory gazowe i kominy krematorium, z których w dzień i w nocy wydobywał się duszący dym i buchały płomienie. W cieniu tej duszącej śmierci bawiły się dzieci, śpiewając jasnym głosikiem czeskie piosenki ludowe.