Europa wg Auschwitz

Metoda ta narodziła się w Laboratorium Reportażu Instytutu Dziennikarstwa UW, które jest ośrodkiem dziennikarskich poszukiwań badających możliwości multimedialnej pracy nad tematem i zespołowej pracy nad tekstem. Kronika zapełnia lukę między pracami naukowymi, a literaturą wspomnieniową, prezentując niewykorzystany dotąd w literaturze faktu materiał. Większość zgromadzonych przez nas relacji pochodzi z polskich archiwów, przez co obraz w nich zawarty, to obraz Auschwitz według Polaków. A co z obrazem Auschwitz według Żydów, Niemców, Romów, Rosjan, Ukraińców, Czechów?

Od początku pracy nad projektem każdego roku odbywają się międzynarodowe warsztaty dziennikarskie w Oświęcimiu, podczas których m.in. prowadzona jest kwerenda archiwalna. Spotkania te umożliwiają współpracę młodych ludzi z różnych krajów, na których terytorium miał miejsce Holocaust. Wspólnie próbujemy odpowiedzieć na pytanie: czy doświadczenie Auschwitz może integrować Europę? Praca i wzajemne poznanie uczestników służy budowaniu przyjaznych kontaktów i rozumienia innych kultur. Udział w warsztatach to nie tylko poszukiwania w archiwach, poznawanie topografii wydarzeń, rozmowy z żyjącymi jeszcze świadkami, to również ciągła wymiana poglądów i dyskusje. To głęboko mądra praktyka dziennikarska, mająca wpływ na życie zawodowe młodych ludzi - przyszłych pracowników mediów, którzy w najbliższej przyszłości będą decydować o obrazie Europy i świata, wpływać na kształtowanie opinii publicznej oraz inspirować działania w walce z antysemityzmem, rasizmem i w obronie praw mniejszości narodowych. Uważamy, że tylko poprzez poznanie historii można zrozumieć współczesność i kształtować przyszłość. Dopiero wtedy, gdy nastąpi poparte dobrą wolą gruntowne rozpoznanie i zrozumienie przyczyn Holocaustu uzupełnione przewartościowaniem wielu elementów tradycji europejskiej, wtedy tragiczna przeszłość będzie nas jednoczyć ku przyszłości.

Na obecnym etapie realizacji projektu współpracujemy z dziennikarzami, studentami, historykami i tłumaczami z różnych krajów. Dotychczas nawiązaliśmy współpracę z Uniwersytetem w Kassel i Uniwersytetem Lwowskim. Prowadziliśmy rozmowy z instytucjami propagującymi pamięć o Holocauście w Wielkiej Brytanii, Czechach, na Węgrzech. Rozwojowi projektu na skalę międzynarodową służy również wykorzystanie nowoczesnych mediów i technik komputerowych. Stworzona została strona internetowa, która jest miejscem prezentacji aktualnych raportów o postępach prac oraz ułatwia koordynację międzynarodowych działań. Poprzez nieograniczony dostęp i powszechną znajomość języka angielskiego, strona pełni funkcję edukacyjną i popularyzatorską, znacznie wykraczającą poza polskie granice.

Celem projektu i efektem pracy będzie wydanie publikacji, w języku polskim i angielskim. Projektowi towarzyszą realizacje multimedialne: teksty prasowe, filmy dokumentalne, dokumenty radiowe i wystawy fotograficzne, realizowane wspólnie przez pracowników i studentów Laboratorium Reportażu Instytutu Dziennikarstwa Uniwersytetu Warszawskiego.

Uważamy, że w dalszej perspektywie, program „Europa w/g Auschwitz” mógłby stać się początkiem programu edukacyjnego o Holocauście dla szkół wyższych, inspirującym współpracę studentów Europy Wschodniej i Zachodniej. Powstające właśnie rządowe i międzynarodowe centrum edukacyjne w Oświęcimiu mogłoby stać się naturalnym jego gospodarzem.

Co udało się zrobić:

• Powstał pierwszy szkic całości, który jest głównie opowieścią Polaków o historii obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau. Obecnie pracujemy nad przygotowaniem tego materiału do druku (planowane wydanie ustalono w porozumieniu z Wydawnictwem Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau).
• Rozpoczęliśmy pracę nad kolejnym etapem projektu - opisem transportów Żydów z całej Europy do KL Auschwitz-Birkenau. Dzięki dofinansowaniu przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych powstaje monografia dotycząca transportów Żydów z Węgier do KL Auschwitz-Birkenau. Na ukończeniu jest także projekt „Transporty Żydów z getta w Terezinie do KL Auschwitz i ich losy”, finansowany przez Komisję Europejską w ramach programu "Działania związane z ochroną i zachowaniem ważnych miejsc i archiwów związanych z deportacjami". W czerwcu br. będzie gotowa pierwsza część tego opracowania w polskiej i angielskiej wersji językowej.
• Powstał cykl pięciu filmów dokumentalnych opartych na wątkach Kroniki, które wyemitowane zostały w Programie II Telewizji Polskiej, podczas obchodów 60-tej rocznicy wyzwolenia obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau,
• W II Programie PR zrealizowana i emitowana jest audycja oparta na wątkach Kroniki,
• Na etapie przygotowań jest także publikacja szkiców Kroniki-Reportażu. Europa w/g Auschwitz prezentująca współprace polsko-niemieckiej redakcji. (od 4 lat współpracujemy z Uniwersytetem w Kassel, od 3 lat z Uniwersytetem Lwowskim, nawiązaliśmy również kontakty z Węgrami, Czechami i Słowakami).
• Na etapie przygotowań jest spektakl Teatru Faktu oparty na wątku Sonderkommando,
• Największe polskie dzienniki „Gazeta Wyborcza” i „Rzeczpospolita”, które już wcześniej drukowały teksty Laboratorium Reportażu, zainteresowane są publikacją kolejnych wątków „Kroniki-Reportażu Europa według Auschwitz”,
• 26 stycznia 2005 r. w 60 rocznicę wyzwolenia obozu KL Auschwitz-Birkenau zorganizowaliśmy konferencję naukową w Niemieckim Instytucie Historycznym pt.: „Oral History a Kronika-Reportaż. Europa w/g Auschwitz”, w której udział wzięli naukowcy z Polski, Niemiec i Austrii, a także przedstawiciele Żydowskiego Instytutu Historycznego, Instytutu Pamięci Narodowej i Ośrodka KARTA.
• W lutym 2005 r. – zaprezentowaliśmy wyniki naszej pracy na spotkaniu z mniejszością żydowską w Muzeum Terroru w Budapeszcie.
• 22 czerwca 2005 r. – w Instytucie Kultury Polskiej w Londynie zaprezentowaliśmy cykl pięciu filmów dokumentalnych opartych na wątkach Kroniki (From The Auschwitz Chronicle - a documentary film screening and talk at the Polish Cultural Centre) oraz spotkaliśmy się z przedstawicielami społeczności żydowskiej.
• 29-30 września 2005 r. zaprezentowaliśmy nasz projekt na międzynarodowej konferencji „Gedenkstättenarbeit und Oral History w Berlinie”.

Ostatecznymi celami projektu Europa w/g Auschwitz nie są jednak produkty materialne, jak książka, filmy dokumentalne, audycje radiowe, przedstawienia teatralne oparte na wątkach Kroniki, czy prezentacja multimedialna w Internecie, ale wpływanie na zmianę myślenia o historii – wydarzeniach II wojny światowej, Holocauście – ale także, a może przede wszystkim - o zmianę postaw, światopoglądu, która przyczyni się do integracji europejskiej.

Na obecnym etapie prac nad projektem Europa w/g Auschwitz chcielibyśmy wydać pierwszy szkic Kroniki. Wydawnictwo Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkanau w Oświęcimiu wyraziło gotowość współpracy przy opracowaniu i wydaniu książki. Obecnie staramy się także o publikację projektu Transporty Żydów z getta w Terezinie do KL Auschwitz i ich losy, na który otrzymaliśmy grant z Komisji Europejskiej w ramach programu "Działania związane z ochroną i zachowaniem ważnych miejsc i archiwów związanych z deportacjami".

W Radzie Programowej projektu zasiadają:

• Prof. Izrael Gutman - dyrektor Centrum Naukowego Instytutu Pamięci Narodowej Yad Vashem
• Prof. Władysław Bartoszewski - przewodniczący Międzynarodowej Rady Oświęcimskiej, były Minister Spraw Zagranicznych RP
• Wojciech Adamiecki - były ambasador RP w Izraelu, były dyrektor Biura ds. Kontaktu z Diasporą Żydowską
• Ryszard Kapuściński – wybitny reporter, pisarz
• Krystyna Oleksy - wicedyrektor Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu

Instytucje i osobistości wspierające projekt:

• były prezydent Aleksander Kwaśniewski – patronat honorowy
• Tadeusz Mazowiecki, były Premier RP
• prof. Bronisław Geremek, były Minister Spraw Zagranicznych RP
• Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu
• Ministerstwo Spraw Zagranicznych
• Rektor Uniwersytetu Warszawskiego – prof.dr hab. Katarzyna Chałasińska-Macukow
• Instytut Pamięci Narodowej
• Towarzystwo Opieki nad Oświęcimiem
• Międzynarodowy Dom Spotkań Młodzieży w Oświęcimiu
• Żydowski Instytut Historyczny – prof. Feliks Tych
• Niemiecki Instytut Historyczny – prof. Klaus Ziemer
• Żydowskie Centrum Edukacyjne w Oświęcimiu
• Stowarzyszenie Romów w Polsce
• Węgierski Instytut Kultury
• Fundacja na rzecz Wydziału Dziennikarstwa i Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego „Optimi Elaturi”