Artyści w Theresienstadt

Leo Hass (1901-1983)

Urodził się w Opawie, jako najstarszy spośród czwórki dzieci. Zdolności artystyczne rozwijał od najmłodszych lat, uczył się gry na pianinie, śpiewu i rysunku. Szybko okazało się, że to ta ostatnia dziedzina jest mu najbliższa i za radą nauczyciela wyjechał do Karlsruhe w Niemczech, gdzie uczęszczał na akademię sztuki. Początkowo jego studia opłacał bogaty krewny ze Stanów Zjednoczonych, ale po jego śmierci Hass musiał zarabiać na naukę grając w barach i restauracjach. W 1921 roku przeniósł się do Berlina, aby tam kontynuować naukę. Rok później dostał pracę w studiu graficznym i od tej pory utrzymywał się z dochodów z własnych prac. W 1926 roku wrócił do Opawy i rozpoczął prace w branży reklamowej. Wkrótce ożenił się z Sophie Hermann i stał się znanym w mieście portrecistą. Pierwszy pogrom żydowski w Opawie nastąpił w 1937 roku. W 1938 roku Leo Hass przeniósł się do Ostrawy, gdzie mieszkali rodzice jego żony.

W 1939 roku po przejęciu Moraw i Bochemi przez nazistów, Hass został wywieziony razem z setkami innych Żydów do Niska w pobliżu Lublina. Tam pracował jako kierowca, ale też rysował portrety esesmanów. Mógł tez poruszać się po obozie, co pozwoliło mu uwiecznić na swych rysunkach obozowe budynki, współwięźniów, odjeżdżające i przybywające transporty i życie w obozie. Obóz został zdemontowany, a wielu więźniom udało się uciec na tereny kontrolowane przez radziecką armię. Hass powrócił do Ostrawy, gdzie rozdzielił się z żoną, która chciała uciekać dalej. Postanowił zostać z rodzicami i siostrą. Wykonywał ciężkie fizyczne prace, które dostawał dzięki pomocy społeczności żydowskiej. Wkrótce poznał Ernę Davidovitz, która miała zostać jego żoną. Jej rodzina uczestniczyła w nielegalnym szmuglowaniu Polaków, w co zaangażował się też Hass. W sierpniu 1942 roku został aresztowany przez Gestapo. Uwolniony z więzienia dzięki pomocy społeczności żydowskiej. W październiku 1942 roku wraz z całą rodziną trafił do getta w Terezinie.

Początkowo, został przydzielony do komanda, które przewoziło materiały budowlane z dworca do obozu. Dzięki dr Edelsteinowi, któremu Hass zrobił portret, przeniesiono go do Zeichenstube, czyli wydziału techniczno - graficznego w getcie. Jednym z zadań tego wydziału była organizacja budowy linii kolejowej, która miała przebiegać przez obóz.

Hass rysował tez portrety swych kolegów i dawał lekcje rysunku dla dzieci w getcie, za co dostawał dodatkowe pożywienie.

Pracownicy Zeichenstube mogli poruszać się w miarę swobodnie po getcie. Dzięki temu Hass mógł odwiedzać swą żonę, ale też wykonywać rysunki dokumentujące obóz. Musiał to jednak robić dyskretnie, bo taka działalność była surowo zakazana przez nazistów. Podejmował wiele tematów w swoich szkicach: poszukiwanie jedzenia, ludzie czekający na deportację, budynki, portrety współwięźniów, szkielety starszych, chorzy, umierający i śmierć. Razem z innymi artystami przebywającymi w getcie stworzył prawdziwą dokumentację Terezina. Przed zaplanowaną na 23 czerwca 1944 roku wizyta Międzynarodowego Czerwonego Krzyża, esesmani musieli pozbyć się wszystkiego, co mogłoby ujawnić prawdziwy obraz getta. Rysownicy zdawali sobie z tego sprawę. Musieli ukryć swoje prace. Naziści przeszukali mieszkanie Leo Straussa, który zajmował się szmuglowaniem prac artystów z getta. Wkrótce Leo Hass i inni artyści zostali wezwani na przesłuchanie, które miało ustalić, prace, którego z nich były szmuglowane poza getto. Zostali umieszczeni w jednej celi z dealerem sztuki, a po kilku dniach przeniesieni do więzienia gestapo w Małej Twierdzy, gdzie wkrótce umieszczono tez ich rodziny. Po ponad trzech miesiącach więzienia Hass został deportowany do Auschwitz, gdzie przybył 28 października 1944 roku. Zarejestrowany jako więzień polityczny otrzymał numer 199 885. Pracował w bloku 24, gdzie wykonywał szkice dla dra Mengele. W listopadzie 1944 roku został przewieziony do Sachsenausen, gdzie otrzymał zadanie fałszowania amerykańskich pieniędzy. Po wyzwoleniu powrócił do Terezina, gdzie odnalazł ukryte wcześniej rysunki.

Malva Schaleck (1882-1944)
Urodziła się w Pradze 18 lutego 1882 roku w zamożnej rodzinie żydowskiej. Jej rodzice byli właścicielami księgarni, biblioteki i sklepu z meblami, które mieściły się w różnych częściach miasta. Jej dziadek Josef i ojciec Gustaw byli aktywnymi działaczami czeskiego ruchu nacjonalistycznego, a posiadana przez nich księgarnia była miejscem spotkań intelektualistów. Po nagłej śmierci ojca w 1889 roku, jego działania przejęła żona Judith. Kilka lat później matka Malwy ponownie wyszła za mąż i cała rodzina przeniosła się najpierw do Hohenelbe, potem do Monachium. Tam Malwa studiowała na akademii sztuki. Potem przeprowadziła się do Wiednia, gdzie przy wsparciu finansowym krewnych, otworzyła własne studio. Zdobyła sobie uznanie jako portrecistka. Rysowała głównie Żydów ze średniej klasy. Po Anschlussie Austrii i wprowadzeniu tam antyżydowskich ustaw Schaleck uciekła z Wiednia. Dotarła do Litomieżyc w Czechosłowacji, gdzie jej brat był miejskim sędzią. W 1942 roku trafiła do getta w Terezinie. Mimo że mocna podupadła na zdrowiu wykonała wiele rysunków dokumentujących życie w getcie. Odkryte po wyzwoleniu stały się świadectwem życia w obozie. Kiedy odmówiła wykonania portretu lekarza, który kolaborował z nazistami, została wysłana do Auschwitz w maju 1944 roku, gdzie wkrótce zmarła.

Charlotte Buresova (1904-1983)
Była żydowska artystką urodzoną w Pradze 4 listopada 1904 roku. Od najmłodszych lat wykazywała zdolności artystyczne, więc jej rodzice uznali za słuszne zadbać o jej wykształcenie. Brała lekcje rysunku, gry na pianinie i języka francuskiego. Potem uczęszczała do szkoły artystycznej i Akademii Sztuki w Pradze. Malowała portery, martwą naturę i kwiaty. Wyszła za mąż za prawnika i urodziła syna. Jej maż nie był żydem. Kiedy naziści okupowali Pragę rozwiodła się z mężem, aby uchronić go przed prześladowaniami. W 1941 roku została zmuszona do opuszczenia domu, który został skonfiskowany przez nazistów. W lipcu 1942 trafiła do getta w Terezinie. Tam na rozkaz Niemców malowała kopie klasycznych dzieł Rubensa i Rembrandta. Rysowała też własne prace, portrety dzieci, przyjaciół muzyków (m.in. Gideona Kleina i Oto Karas- Kaufmanna) i tancerzy. Jak potem mówiła, chciała oddać na swych pracach piękno, aby przeciwstawić je głodowi i cierpieniu w getcie. W getcie Buresova miała lepsze warunki niż inni więźniowie. Miała swój własny pokój i mogła utrzymywać kontakty z przyjaciółmi. Przed deportacją uchronił ja nazistowski oficer zachwycony jej talentem. Na jego zlecenie namalowała Madonnę z bardzo realistycznymi łzami w oczach.
Trzy dni przed wyzwoleniem getta Buresova uciekła z Terezina razem z mała grupką współwięźniów i dotarła do Pragi. Mieszkała tam aż do śmierci w 1983 roku.

Karel Fleischmann (1897-1944)
Urodził się 22 lutego 1897 roku w miejscowości Klatovy w Czechosłowacji. Swoje zdolności artystyczne odziedziczył po ojcu, który był litografikiem. Ojciec chciał, żeby syn miał dobra profesję i dlatego Fleischmann skończył medycynę w Pradze, ze specjalizacją dermatologiczną. Pracował jako lekarz w czeskich Budziejowicach. Dodatkowo studiował też malarstwo i rysunek. W 1937 opublikował serię swych grafik. Był jednym z założycieli awangardowej grupy artystycznej "Linia".

18 kwietnia 1942 roku został internowany w Terezinie. Pracował tam w służbie medycznej getta, ale poza praca lekarza zajmował się także rysowaniem i pisaniem poezji. Dokumentował w większości okrutne warunki życia w Theresienstadt. Jego prace zostały ukryte przez współwięźniów, co sprawiło, że przetrwały wojnę.

Fleischmann został deportowany do Auschwitz 23 października 1944 roku gdzie zginął w komorze gazowej.