Oświęcim (Auschwitz)

Oświęcim to średniowieczny gród na szlaku z Rusi na Morawy i Śląsk, wzmiankowany 1117. Od końca XII w. w księstwie opolsko-raciborskim, następnie cieszyńskim. Prawa miejskie w XIII w. Od ok. 1315 stolica księstwa oświęcimskiego. 1772-1918 w zaborze austriackim, następnie w Polsce. Podczas okupacji niemieckiej przyłączony do Niemiec jako Auschwitz.

Geneza obozu
Historia obozu w Oświęcimiu rozpoczyna się w okolicach listopada i grudnia 1939 roku. Po wkroczeniu wojsk niemieckich na teren Polski rozpoczęły się masowe aresztowania. Ich skala była tak duża, że już w listopadzie zabrakło miejsc w więzieniach i aresztach. Z tego powodu służby odpowiedzialne za utrzymanie śląskich więzień wysyłały apele o poprawę sytuacji do rezydujących we Wrocławiu inspektora policji bezpieczeństwa i służby bezpieczeństwa Arpada Wiganda oraz wyższego dowódcy SS i policji Ericha von dem Bach-Zalewskiego. Zapewne tam, około grudnia 1939 roku, powstała myśl utworzenia obozu gdzieś na terenie Regencji Katowickiej.

"W ostatnim okresie skarżono się na to, że z powodu przepełnienia więzień przekazywanie aresztowanych było związane z kłopotami. W związku z tym informuję, że stosownie do złożonego mi zapewnienia ma powstać po nowym roku specjalny obóz dla odciążenia więzień" - czytamy w piśmie dowódcy żandarmerii katowickiej z 28 grudnia 1939 roku skierowanym do wszystkich podległych placówek.

1 lutego 1940 roku sztab dowódcy SS wydało Inspektoratowi Obozów Koncentracyjnych polecenie przeprowadzenia inspekcji kilku więzień i obozów w różnych prowincjach Rzeszy pod kątem przydatności do adaptacji na obóz koncentracyjny. Wśród tych obiektów znajdowały się m.in. byłe polskie koszary wojskowe w Oświęcimiu. Za wyborem Oświęcimia, oprócz faktu istnienia tam kompleksu zabudowań (22 budynki murowane i kilkadziesiąt drewnianych), przemawiało dogodne połączenie kolejowe oraz położenie w widłach rzek Soły i Wisły, co ułatwiało zabezpieczenie i izolację tego miejsca. Do Oświęcimia przybywały różne komisje. Pod koniec kwietnia 1940 roku przybył tam zespół, na czele którego stał kierownik obozu Sachsenhausen Rudolf Höss. Uznał on, że byłe koszary nadają się do założenia tam stałego obozu koncentracyjnego. Z wnioskami komisji zapoznał się Reichsführer SS Heinrich Himmler, który polecił założenie w Oświęcimiu obozu kwarantanny o pojemności 10 tysięcy ludzi. Komendantem nowego obozu mianowano Rudolfa Hössa, który 1 maja z grupą esesmanów przyjechał do Oświęcimia.

20 maja przywieziono z obozu Sachsenhausen pierwszy transport 30 niemieckich więźniów kryminalnych. Oficjalnie swe funkcjonowanie KL Auschwitz rozpoczął 14 czerwca 1940 roku, kiedy to przywieziono pierwszy transport Polaków - 728 osób z więzienia w Tarnowie.

Rozbudowa obozu
Pierwszy obóz - otoczony prowizorycznym ogrodzeniem - zajmował trzy bloki. Od lipca 1940 roku dołączano sukcesywnie kolejne budynki i powoli zagospodarowywano cały teren koszarowy. Tego samego miesiąca stanęło też stałe, acz jeszcze prowizoryczne ogrodzenie KL Auschwitz, które później zastąpiono podwójnym ogrodzeniem ze słupów betonowych. W maju 1941 roku zaczęto budowę ośmiu nowych bloków, a w sierpniu tego roku zmieniono numerację bloków. Na terenie KL Auschwitz znajdowało się 28 oznaczonych bloków (wśród nich była łaźnia obozowa, tzw. "Blok Śmierci", gdzie mieścił się areszt obozowy, blok eksperymentalny dr. Carla Clauberga, szpital obozowy i różne warsztaty) oraz kuchnia obozowa i pralnia SS. Teren obozu otoczono dodatkowymi budynkami. Znajdowały się tam m.in. wartownie, wieże strażnicze, baraki gospodarcze, biura komendantury, administracji i oddziału politycznego, krematorium i komora gazowa, magazyny, szpital SS i dom komendanta obozu. W czerwcu 1941 roku sporządzono plan rozbudowy obozu macierzystego. Planowano rozbudowę KL Auschwitz do pojemności 30 tysięcy więźniów, co wiązało się z rozbudową kompleksu zabudowań pokoszarowych do 33 budynków, oraz budową nowego zespołu, tzw. "przedłużenia obozu" liczącego 32 budynki. W grudniu 1942 roku zatwierdzono kolejny plan rozbudowy. Łącznie obóz miał liczyć 78 piętrowych budynków (w tym 45 na "przedłużeniu").

Wiosną 1944 roku oddano do użytku pierwsze 20 budynków "przedłużenia", w których utworzono doraźne koszary SS, magazyny i warsztaty obozowe. Tam przeniesiono też stację eksperymentalną dr. Carla Clauberga. 1 października 1944 roku powstał tam nowy obóz żeński. Do stycznia 1945 roku umieszczono tam około 6 tysięcy więźniarek. Niemniej jednak planów rozbudowy obozu macierzystego nigdy nie dokończono.

Miejsce obozu macierzystego w strukturze obozu
Do 22 listopada 1943 główną jednostką kompleksu obozowego Auschwitz-Birkenau był obóz macierzysty. Zmiany, które wyniknęły z budowy obozu w Brzezince oraz utworzeniu tam obozu kobiecego spowodowały jedynie niewielkie zmiany w wydziałach politycznym, kierownictwie obozu oraz urzędzie zatrudnienia więźniów. Jednak formalnie obóz Auschwitz, Birkenau oraz podobozy tworzyły jeden zwarty kompleks. W 1943 roku rozwój terytorialny, wzrastająca liczba więźniów oraz znaczne oddalenie podobozów zmusiły SS do reformy systemu. 22 listopada nowy komendant Artur Liebehenschel formalnie zarządził utworzenie w ramach kompleksu KL Auschwitz trzech formalnie niezależnych obozów: KL Auschwitz I - Stammlager (obóz macierzysty), KL Auschwitz II - Birkenau (obóz w Brzezince) oraz KL Auschwitz III - Monowitz (obóz w Monowicach). Wtedy to w obozach II i III powstały niezależne komendantura i kierownictwo. Druga reforma organizacyjna nastąpiła 25 listopada 1944 roku - do struktur obozu macierzystego ponownie włączono obóz w Brzezince, a z sieci podobozów podlegających KL Auschwitz III utworzono KL Monowitz.

Koniec rozbudowy
Kres rozbudowie KL Auschwitz położyły zmiany w sytuacji militarnej Trzeciej Rzeszy. W drugiej połowie 1944 roku Armia Czerwona dotarła do linii Wisła Wisłoka. Wówczas rozpoczęto przygotowania do ewakuacji i likwidacji obozu i zaniechania jego dalszej rozbudowy. Łącznie liczba więźniów w obozie macierzystym wynosiła około 15 tysięcy, choć okresowo dochodziła do 20 tysięcy.